فلج مغزی چیست؟

فلج مغزی یکی از شناخته شده ترین و درعین حال پیچیده ترین اختلالات عصبی حرکتی است که از دوره جنینی یا ابتدای زندگی کودک شروع می شود و در طول عمر همراه او باقی می ماند. بسیاری از والدین زمانی با این واژه روبه رو می شوند که پزشک یا متخصص رشد کودکشان به غیرطبیعی بودن حرکات، تأخیر در نشستن یا ضعف کنترل عضلانی اشاره می کند. همین لحظه است که هزاران سؤال در ذهن والدین شکل می گیرد؛ اینکه فلج مغزی چیست، چرا به وجود آمده، چه آینده ای برای کودک رقم خواهد خورد و آیا درمان قطعی برای آن وجود دارد یا نه.

فلج مغزی تنها یک بیماری نیست؛ بلکه مجموعه ای از اختلالات حرکتی و عضلانی است که نتیجه آسیب به بخش هایی از مغز است که وظیفه کنترل حرکت را بر عهده دارند. این آسیب معمولاً در دوران جنینی، حین تولد یا مدت کوتاهی پس از آن رخ می دهد. برخلاف بسیاری از بیماری ها، فلج مغزی پیش رونده نیست، اما اثرات آن در صورت درمان نشدن می تواند در طول زمان تشدید شود.

هدف این مقاله ارائه تصویری جامع از تعریف و علت ها گرفته تا انواع، علائم، تشخیص و درمان می باشد. این نوشته تلاش می کند شناخت و مدیریت این اختلال را برای والدین، متخصصان و تمام افرادی که به موضوع توان بخشی علاقه مند هستند روشن کند.

فلج مغزی چیست و چگونه به وجود می آید؟

برای درک فلج مغزی ابتدا باید بدانیم این اختلال دقیقاً چه معنایی دارد. فلج مغزی یا Cerebral Palsy گروهی از اختلالات حرکتی است که به دلیل آسیب یا رشد غیرطبیعی مغز ایجاد می شود. این آسیب باعث می شود مغز نتواند همانند افراد سالم حرکت های بدن، هماهنگی عضلات، وضعیت بدن و حتی برخی عملکردهای شناختی را به درستی کنترل کند.

این آسیب معمولاً پیش از تولد یا کمی پس از آن رخ می دهد. عوامل مختلفی می توانند زمینه ساز فلج مغزی باشند. یکی از مهم ترین عوامل، کمبود اکسیژن مغز در حین تولد است که در پزشکی به آن Asphyxia گفته می شود. این کمبود اکسیژن می تواند به دلیل زایمان سخت، پیچیده شدن بند ناف یا مشکلات مادر در بارداری رخ دهد.

عفونت های دوران بارداری مانند توکسوپلاسموز، سرخجه، سیتومگالوویروس یا زیکا نیز می توانند باعث آسیب مغزی جنین شوند. همچنین ضربه های مغزی، خونریزی های مغزی نوزاد و زایمان زودرس از دیگر عوامل مهم هستند.

مغز نوزاد تا ماه ها پس از تولد در حال رشد و تکامل است، بنابراین هرگونه آسیب در این دوره می تواند منجر به ایجاد فلج مغزی شود. نکته مهم این است که فلج مغزی بیماری پیشرونده نیست، یعنی شدت آسیب در طول زمان افزایش نمی یابد؛ اما اثرات آن بر عضلات و مفاصل در صورت درمان نشدن می تواند بیشتر شود.

انواع فلج مغزی و تفاوت های بالینی آن

فلج مغزی انواع مختلفی دارد و شناخت نوع آن برای انتخاب برنامه درمانی بسیار اهمیت دارد، زیرا هر نوع ویژگی های خاص خود را دارد.

اسپاستیک

یکی از شناخته شده ترین انواع، فلج مغزی اسپاستیک است. در این نوع، عضلات دچار سفتی و اسپاسم می شوند. کودک ممکن است الگوی راه رفتن قیچی وار داشته باشد یا حرکت مفاصل او محدود باشد. اسپاستیک رایج ترین نوع فلج مغزی است.

آتاکسیک

نوع دیگر، فلج مغزی آتاکسیک است که در آن مشکلات تعادل و هماهنگی بیشتر دیده می شود. کودکانی که آتاکسیا دارند هنگام راه رفتن پاهای خود را بیش ازحد باز می کنند تا تعادل خود را حفظ کنند. حرکات آنها ممکن است لرزان و ناپایدار باشد.

دیس کینتیک یا آتتوئید

فلج مغزی دیس کینتیک یا آتتوئید نوعی دیگر است. در این نوع، کودک دچار حرکات غیرارادی می شود؛ حرکاتی که گاهی آرام و گاهی شدید هستند و معمولاً خارج از کنترل کودک رخ می دهند. این حرکات ممکن است عضلات صورت، زبان، دست ها یا پاها را درگیر کند.

فلج مغزی مختلط

نوع چهارم، فلج مغزی مختلط است که ترکیبی از دو یا چند نوع فوق می باشد. در این کودکان ممکن است هم سفتی عضلات و هم حرکات غیرارادی دیده شود. شناخت تفاوت های این انواع به متخصصان کمک می کند مسیر درمانی صحیح تری را انتخاب کنند.

علائم فلج مغزی در کودکان و بزرگسالان

علائم فلج مغزی بسته به نوع و شدت آسیب مغزی متفاوت است. برخی نوزادان در همان ماه های اول زندگی علائم واضحی نشان می دهند اما برخی دیگر ممکن است تا یک یا دو سالگی تشخیص داده نشوند. 

یکی از اولین نشانه ها، تأخیر در مهارت های حرکتی است. نوزادانی که دیر می نشینند، دیر می خزند یا توانایی کنترل سر را دیرتر به دست می آورند، باید مورد بررسی قرار گیرند.

یکی دیگر از علائم مهم، سفتی یا شلی غیرطبیعی عضلات است. برخی کودکان با فشار اندک عضلاتشان بیش ازحد سفت می شود و برخی دیگر به شدت شل و بی ثبات هستند. این عدم تعادل عضلانی معمولاً به مرور باعث مشکلات حرکتی و تغییرات در شکل مفاصل می شود.

در کودکان بزرگ تر، مشکلات راه رفتن بیشتر قابل مشاهده است. راه رفتن روی پنجه، کشیده شدن پاها به صورت قیچی یا افتادگی شانه ها از نشانه های آشکار هستند. برخی کودکان دچار مشکلات گفتاری، مشکلات بلع، تأخیر ذهنی یا صرع نیز می شوند.

در بزرگسالانی که از کودکی دچار فلج مغزی بوده اند، ممکن است خشکی مفاصل، دردهای مزمن یا مشکلات تعادلی شدیدتر شود. این موضوع اهمیت درمان و توان بخشی مستمر را نشان می دهد.

روش های تشخیص و ارزیابی شدت فلج مغزی

تشخیص فلج مغزی ترکیبی از معاینات بالینی، بررسی تاریخچه رشد کودک و تصویربرداری های تخصصی است. پزشک معمولاً از مشاهده وضعیت حرکتی، تون عضلانی، نحوه نشستن، وضعیت پاها و توانایی انجام حرکات گوناگون برای ارزیابی استفاده می کند.

یکی از مراحل مهم تشخیص، بررسی معیارهای تکاملی است. متخصص رشد یا کاردرمانگر انجام مهارت هایی مانند نشستن، ایستادن، گرفتن اشیا یا هماهنگی چشم و دست را ارزیابی می کند. تأخیر واضح در این مهارت ها می تواند نشانه ای از فلج مغزی باشد.

در برخی موارد برای بررسی دقیق تر، تصویربرداری MRI انجام می شود. MRI می تواند نواحی آسیب دیده مغز را نشان دهد و اطلاعات دقیقی درباره علت فلج مغزی در اختیار پزشک قرار دهد.

علاوه بر MRI، الکتروانسفالوگرافی یا EEG برای کودکانی که دچار تشنج هستند استفاده می شود. همچنین تست های حرکتی استاندارد مانند GMFCS میزان توانایی حرکتی کودک را در پنج سطح مشخص می کند تا متخصصان برنامه درمانی دقیق تری ارائه دهند.

درمان فلج مغزی و نقش فیزیوتراپی، کاردرمانی و گفتاردرمانی

فلج مغزی یک اختلال مادام العمر است اما درمان ها می توانند کیفیت زندگی کودک را به طور چشمگیری افزایش دهند.

• فیزیوتراپی یکی از مهم ترین بخش های درمان است، زیرا به افزایش قدرت عضلات، بهبود تعادل، کنترل حرکتی و اصلاح الگوهای نادرست کمک می کند.  فیزیوتراپی سرو نقره ای آماده یکی از مجهز ترین کلینیک های کشور در درمان این اختلال است.
• کاردرمانی نیز نقش مهمی دارد. کاردرمانگر به کودک کمک می کند مهارت های روزمره مانند لباس پوشیدن، غذا خوردن، استفاده از دست ها و هماهنگی حرکتی را یاد بگیرد. در بسیاری از کودکان، کاردرمانی به استقلال فرد کمک می کند.
• گفتاردرمانی برای کودکانی که مشکلات گفتاری یا بلع دارند ضروری است. گفتاردرمانگر تلاش می کند با تکنیک های خاص تلفظ کلمات، کنترل زبان و عضلات صورت را بهبود دهد.
• دارودرمانی نیز در برخی موارد مورد استفاده قرار می گیرد. برای کودکانی که دچار اسپاسم شدید هستند، پزشک ممکن است داروهای شل کننده عضلات یا تزریق بوتاکس را برای کاهش سفتی تجویز کند.
• در موارد بسیار شدید، جراحی های ارتوپدی یا جراحی های عصبی مانند Selective Dorsal Rhizotomy ممکن است به کاهش اسپاستیسیته کمک کند. با این حال، توان بخشی طولانی مدت مهم ترین بخش درمان محسوب می شود.

جدول: انواع فلج مغزی و ویژگی های آنها

سخن پایانی

فلج مغزی اگرچه یک اختلال دائمی است، اما سرنوشت آن ثابت و غیرقابل تغییر نیست. پیشرفت های چشمگیر در حوزه توان بخشی، فیزیوتراپی، کاردرمانی و گفتاردرمانی باعث شده مسیر زندگی بسیاری از کودکان مبتلا به فلج مغزی تغییر کند. بسیاری از این کودکان با درمان های مداوم می توانند به مدرسه بروند، فعالیت های اجتماعی داشته باشند و به استقلال نسبی دست یابند.

مهم ترین نکته در مدیریت فلج مغزی، شروع درمان در سنین پایین و ادامه آن به صورت مستمر است. هرچه مداخله ها زودتر آغاز شود، نتایج درمانی بهتر خواهد بود، زیرا مغز کودک در سال های ابتدایی زندگی بیشترین توانایی برای یادگیری و تطبیق دارد.

سرو نقره ای فیزیوتراپی در سعادت آباد با کادر متخصص و مجرب آماده خدمت رسانی به مراجعین محترم می باشد.

سوالات متداول